Hürmüz Boğazı'nda seçici geçiş dönemi başladı

İran ile yaşanan savaşın başından bu yana yaklaşık 90 gemi Hürmüz Boğazı'nı geçerken, su yolunun fiilen kapalı olduğu bir dönemde milyonlarca varil petrolün sevkiyatı devam ediyor. Denizcilik ve ticaret verileri, yaptırımları aşan karanlık geçişlerin yanı sıra Hindistan ve Pakistan gibi ülkelerle yapılan diplomatik müzakereler sonucu bazı gemilerin güvenli koridorları kullandığını ortaya koyuyor.

Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerin birçoğunun, Batı hükümetlerinin yaptırımlarından ve denetiminden kaçan, İran ile bağlantılı olması muhtemel "karanlık" geçişler olduğu belirtiliyor.

Lloyd’s List Intelligence verilerine göre, hükümetlerin müzakereleri artırmasıyla birlikte son dönemde Hindistan ve Pakistan bağlantılı gemiler de boğazı başarıyla geçti. Petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkması üzerine ABD Başkanı Donald Trump, fiyatları düşürme umuduyla müttefiklerine ve ticari ortaklarına savaş gemileri göndermeleri ve boğazı yeniden açmaları için baskı uyguladı.

Küresel petrol sevkiyatındaki aksaklıklar ve İran'ın ihracat stratejisi

Dünya ham petrolünün yaklaşık beşte birini sağlayan küresel petrol ve gaz taşımacılığı yolu olan Hürmüz Boğazı'ndaki trafik, savaşın başladığı Mart ayı başından bu yana büyük ölçüde durduruldu.

Bölgede yaklaşık 20 gemi saldırıya uğrarken, İran buna rağmen Mart ayının başından bu yana 16 milyon varilin üzerinde petrol ihraç etmeyi başardı. Kpler analiz platformu, Batı yaptırımları ve beraberindeki riskler nedeniyle İran petrolünün en büyük alıcısının Çin olduğunu tahmin ediyor. Kpler ticaret riski analisti Ana Subasic, İran'ın petrol ihracat hacminde "sürekli bir direnç" görüldüğünü ifade ediyor.

Danışmanlık firması Reddal'ın müşteri direktörü Kun Cao, İran'ın petrol satışlarından kâr elde etmeyi başardığını ve darboğaz üzerindeki kontrolünü kullanarak "kendi ihracat damarını koruduğunu" belirtiyor.

İran'ın petrol ihracat verileri, deniz trafiği verileriyle büyük ölçüde örtüşüyor. Lloyd’s List Intelligence verilerine göre, 1 ile 15 Mart tarihleri arasında Hürmüz Boğazı'nı en az 16'sı petrol tankeri olmak üzere 89 gemi geçti. Savaş öncesinde günlük 100 ile 135 gemi geçişi yaşanırken, mevcut 89 geminin beşte birinden fazlasının İran bağlantılı olduğu, geri kalanlar arasında Çin ve Yunanistan bağlantılı gemilerin bulunduğu tahmin ediliyor.

Diplomatik müdahaleler ve güvenli koridor arayışları

Pakistan Ulusal Denizcilik Şirketi tarafından kontrol edilen Pakistan bayraklı Karachi adlı ham petrol tankeri Pazar günü boğazdan geçiş yaptı. Pakistan Liman İşletmesi sözcüsü Shariq Amin, MT Karachi'nin hangi rotayı kullandığını teyit etmekten kaçınsa da geminin yakında güvenli bir şekilde Pakistan'a ulaşacağını kaydetti. Hindistan devletine ait Shipping Corp. of India'ya ait olan Hindistan bayraklı sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) taşıyıcıları Shivalik ve Nanda Devi de 13 veya 14 Mart tarihlerinde boğazdan geçti.

Hindistan Dışişleri Bakanı Subrahmanyam Jaishankar, Financial Times'a verdiği demeçte, iki geminin geçişinin İran ile yapılan görüşmelerin ardından mümkün olduğunu belirtti. Irak devlet haber ajansı da Irak petrol tankerlerinin geçişi için İran ile görüşmeler yürütüldüğünü bildirdi.

Lloyd’s List Genel Yayın Yönetmeni Richard Meade, gemilerin "en azından bir düzeyde diplomatik müdahale ile" geçiş yapıyor olabileceğini ifade ediyor. İran'ın bazı gemilerin kıyılarına yakın geçmesine izin vererek "etkili bir şekilde güvenli bir koridor oluşturmuş" olabileceği değerlendiriliyor. MarineTraffic platformunun analizleri, bazı gemilerin saldırı riskini azaltmak için kendilerini Çin bağlantılı veya tamamen Çinli mürettebata sahip olarak beyan ettiklerini gösteriyor. Analistler, bu gemilerin Çin'in İran ile olan yakın ilişkilerinden yararlandığı görüşünde birleşiyor.

Piyasa dengeleri ve seçici geçiş uygulamaları

Petrol fiyatları savaşın başlangıcından bu yana yüzde 40'tan fazla artarak varil başına 100 doların üzerine çıkarken, İran yönetimi ABD, İsrail ve müttefiklerine yönelik "tek bir litre petrolün" bile geçişine izin vermeyecekleri tehdidinde bulundu. ABD, petrol fiyatlarını dengelemek amacıyla İran petrol tankerlerinin boğazı geçmesine izin verdiğini duyurdu. Hazine Bakanı Scott Bessent, Pazartesi günü CNBC'ye verdiği mülakatta "İran gemileri zaten dışarı çıkıyor ve dünyanın geri kalanına tedarik sağlamaları için buna izin verdik" açıklamasını yaptı. ABD ordusu, İran'ın ihracat ağı için kritik olan Kharg Adası'ndaki askeri sahaları bombalasa da Başkan Trump petrol altyapısına şimdilik dokunmadığını belirtti.

Hürmüz Boğazı'ndan yapılan son geçişler, su yolunun tamamen kapalı olmadığını, bunun yerine "bazı trafiklere karşı seçici olarak kapatıldığını, İran ihracatı ve tolere edilen sınırlı sayıdaki İran dışı hareketler için işlevini sürdürdüğünü" gösteriyor. Hollanda bankası ING stratejistleri Warren Patterson ve Ewa Manthey ise bir araştırma notunda, İran'ın planının "yüksek enerji fiyatları yoluyla acı çektirmek" olması durumunda, boğazdan geçişine izin vereceği tanker sayısının oldukça sınırlı kalabileceği uyarısında bulunuyor.