İran'da Ali Hamaney sonrası halefiyet süreci nasıl işleyecek

İran Dini Lideri Ali Hamaney'in ölümü sonrası ülkenin geleceğini belirleyecek karmaşık halefiyet süreci ve yönetim yapısı mercek altına alınıyor.

İran Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney'in ölümü, ülkenin geleceğine dair kritik soruları beraberinde getiriyor. Ülkede yeni lideri seçme görevi dini bir heyete verilmiş olsa da halefiyet süreci, İran’ın teokratik yapısı içerisinde oldukça karmaşık bir işleyişe sahip.

Uzmanlar Meclisi ve seçim süreci

Dini lideri seçme ve teorik olarak görevden alma yetkisine sahip olan Uzmanlar Meclisi, 88 üyeden oluşuyor. Bu meclisin üyeleri tamamen Şii din adamlarından seçiliyor. Her sekiz yılda bir halk tarafından seçilen adayların başvuruları, İran'ın anayasal denetleyicisi olan Koruyucular Konseyi tarafından onaylanıyor. Koruyucular Konseyi, çeşitli seçimlerde adayları diskalifiye etmesiyle biliniyor. Mart 2024'teki Uzmanlar Meclisi seçimlerinde, 2015 nükleer anlaşmasına imza atan hükümetin başındaki ılımlı isim eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani'nin adaylığı da bu konsey tarafından engellendi.

İran yasalarına göre Uzmanlar Meclisi "mümkün olan en kısa sürede" yeni bir dini lider seçmek zorunda.

Bu seçim yapılana kadar, tüm liderlik görevlerini geçici olarak üstlenmek üzere bir liderlik konseyi devreye giriyor.

Bu konsey; mevcut cumhurbaşkanı, yargı erki başkanı ve Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi tarafından seçilen bir Koruyucular Konseyi üyesinden oluşuyor. Mevcut tabloda, reformist Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ve muhafazakar Yargı Erki Başkanı Gulamhüseyin Muhsini Ejei bu konseyde yer alacak isimler arasında bulunuyor.

Olası adaylar ve tartışmalar

Halefiyet konusundaki dini müzakereler ve siyasi manevralar kamuoyuna kapalı yürütüldüğü için en güçlü adayı kestirmek zorlaşıyor.

Daha önce Hamaney'in öğrencisi olan muhafazakar Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin bu makama geçeceği düşünülüyordu; fakat Reisi, Mayıs 2024'teki helikopter kazasında hayatını kaybetti.

Bu durum, Hamaney'in 56 yaşındaki oğlu Şii din adamı Mücteba Hamaney'i potansiyel bir aday olarak öne çıkardı. Mücteba Hamaney'in daha önce hiç devlet görevi üstlenmemiş olması dikkat çekiyor. Dini liderlik makamının babadan oğula geçmesi ihtimali, sadece yönetime muhalif olanlar arasında değil, sistem destekçileri arasında da tepki toplama potansiyeli taşıyor.

Bazı kesimler bu durumu İslami değerlere aykırı buluyor ve 1979'da devrilen Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetiminden sonra yeni bir dini hanedanlık kurulması olarak yorumluyor.

Güç dengeleri ve Devrim Muhafızları

İran'ın 1979 İslam Devrimi'nden bu yana en yüksek karar vericisi olan dini liderlik makamında bugüne kadar sadece bir kez el değiştirme yaşandı. 1989 yılında devrimin simgesi olan Büyük Ayetullah Ruhullah Humeyni, 86 yaşında öldüğünde yerini Hamaney aldı. Mevcut geçiş süreci, İsrail'in Haziran 2025'te İran'a karşı başlattığı 12 günlük savaşın ardından gerçekleşiyor.

Dini lider, İran'ın karmaşık Şii teokrasisinin kalbinde yer alıyor ve tüm devlet meselelerinde son sözü söylüyor. Aynı zamanda ordunun ve Devrim Muhafızları Ordusu'nun başkomutanı sıfatını taşıyor. Amerika Birleşik Devletleri tarafından 2019 yılında terör örgütü olarak tanımlanan Devrim Muhafızları, Hamaney döneminde gücünü artırdı. Orta Doğu'daki çeşitli militan gruplarla kurulan "Direniş Ekseni" ittifakına liderlik eden bu yapı, İran içinde de geniş ekonomik varlıklara ve yatırımlara sahip.